FORUM112

SAĞLIK PROJELERİ KAPSAMINDA YAPILAN HİZMETİÇİ EĞİTİMLERİN DEĞERLENDİRİ

GİRİŞ ve AMAÇ

Sağlık Bakanlığı 1995 yılından bu yana ülkemizin 31 iline yönelik olarak, uygulamaya konulan Birinci ve İkinci Sağlık Projeleri kapsamında, temel sağlık hizmetlerinin güçlendirilmesi yoluyla halkın sağlık düzeyini yükseltmek amacıyla, bir dizi hizmet içi eğitim programı yürütmektedir. Temel sağlık hizmetlerinin güçlendirilebilmesi için; ulusal sağlık politikalarının belirlenmesi, sağlık altyapısının geliştirilmesi, sağlık alanında çalışan personelin hizmet sunumu kalitesinin arttırılması gerekmektedir.

Bu amaçla, yürütülen sağlık programları kapsamında; Sağlık Bakanlığı Sağlık Projesi Genel Koordinatörlüğü'nce, Sağlık Bakanlığı ilgili birimleri, Tıp Fakülteleri ve Eğitim Fakültelerinin koordinasyonu ve işbirliğiyle il eğitim ekiplerine ve il eğitim ekipleri aracılığı ile Proje İlleri'nde çalışan birinci basamak sağlık personeline yönelik çeşitli hizmet içi eğitim faaliyetleri yürütülmektedir.

Ülkemizde temel sağlık hizmetlerinde çalışan insangücü, yüksek öğretim kurumları ve Sağlık Bakanlığı'na bağlı Sağlık Meslek Liseleri tarafından yetiştirilmektedir. Bu eğitim süreci, sunulmakta olan sağlık hizmetleri ile uyumlu değildir. Bu nedenle, hizmet sunumu da hedeflenen düzeyde olamamaktadır. Sağlık hizmet sunumunda özellikle temel sağlık hizmetlerinin sunumunda görev yapan sağlık personelinin hizmet sunum kalitesini arttırmanın araçlarından birisi de mezuniyet sonrası hizmet içi eğitimlerdir. Hizmet içi eğitim, çalışmakta olan kişilere verilmektedir. Genel amaç, işgücünün verimliliğini arttırmak üzere gerekli bilgi, beceri ve tutumları kazandırmaktır.

GEREÇ ve YÖNTEM

Sağlık Projesi kapsamında, sağlık personeline yönelik olarak gerçekleştirilen hizmet içi eğitimler uyum ve geliştirme eğitimleri olmak üzere iki başlık halinde toplanmıştır. Sağlık Bakanlığı ilgili birimlerince yürütülen sağlık programları kapsamında uygulamaya konulan hizmet içi eğitim faaliyetleri, yürütülen programların ve illerin ihtiyaç ve gerekleri doğrultusunda, ilgili birimlerle işbirliği içerisinde planlanmaktadır.




* T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Projesi Genel Koordinatörü



Eğitimlerin gerçekleştirilebilmesi amacıyla, öncelikle Sağlık Bakanlığı Merkez Eğitim Ekibi oluşturulmuştur. Bu ekipte Sağlık Bakanlığı merkez teşkilatında görev yapan teknik ve idari personel, üniversite ve çeşitli kurum ve kuruluşlardan uzmanlar yer almaktadır. Merkez Eğitim Ekibi, önce Eğitim Formasyonu Eğitimi almıştır. Daha sonra, lojistik hazırlığı yapılan eğitim programları doğrultusunda, sahadaki personeli eğitmek üzere il eğitim ekipleri oluşturulmuştur. Proje illerindeki eğitimler, illerde oluşturulan bu eğitim ekipleri tarafından, İl Sağlık Müdürlüklerinin görüş, önerileri ve seçimleriyle, ilin ihtiyaç ve öncelikleri doğrultusunda planlanmakta ve yürütülmektedir. İl eğitim ekibinde; eğitimi seven, bu işe gönüllü ve ilde kalıcı olan gibi bazı özellikleri olan birinci basamakta çalışan her meslek grubundan sağlık personeli yer almaktadır.

İl eğitim ekipleri 10 gün eğitim formasyonu ve 6 gün uyum eğitimleri konusunda eğitilmişlerdir. Formasyon eğitimlerini deneyimli üniversite öğretim üyeleri, uyum eğitimleri derslerini ise Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ile işbirliği içerisinde merkez eğitim ekibi vermiştir. Bu eğitimlerle toplam 354 il eğitimcisi yetiştirilmiştir.

PROJE İLLERİNDE GERÇEKLEŞTİRİLEN HİZMET İÇİ EĞİTİMLER

Uyum eğitimleri, birinci basamakta görev alan sağlık personelinin hizmete uyumunu amaçlamaktadır. Uyum eğitimleri kapsamında verilen derslerin konu başlıkları;
1. İlin Sağlık Hizmetleri İle İlgili Özellikleri
2. Sağlık Hizmetleri ve Çalışanlar Açısından Yasal Düzenlemeler
3. Sağlık Ocağı İşlevi ve Yönetimi
4. Sağlık Hizmetlerinin Planlamasının Temel İlke ve Teknikleri
5. Bölge Sağlık Yönetiminde Epidemiyolojiye Giriş
6. Sağlık Hizmetlerinde Toplum Katılımı
7. Sağlık Programları'dır.

Geliştirme Eğitimleri, temel sağlık hizmetlerinin sunumunda etkililiğin arttırılması amacıyla edinilmesi gereken bilgi ve becerileri içermektedir. Bu kapsamda; Çevre Sağlığı, Aile Sağlığı, Sık Karşılaşılan Sağlık Sorunlarının Kontrolü ana başlıkları yer almaktadır.

Eğitimlerde kullanılan eğitim materyali, Sağlık Bakanlığı merkez birimlerinin temsilcileri, üniversiteden uzmanlar, İl Sağlık Müdürlüğü yetkilileri ve illerde çalışan deneyimli sağlık personelinin katılım ve katkıları ile Proje Genel Koordinatörlüğü tarafından hazırlanıp, illere gönderilmiştir. İller gerektikçe kendi öncelik ve ihtiyaçları doğrultusunda ek kaynak materyal de kullanmıştır.

Uyum eğitimleri il eğitim ekipleri tarafından, tanımlanan hedef gruplara 10 gün süreyle verilmektedir.Bu hedef gruplar;
" Göreve yeni başlayan ve birinci basamak sağlık kuruluşlarında görev alan sağlık personeli,
" İllere yeni atanan ve herhangi bir birinci basamak sağlık kuruluşunda çalışan sağlık personeli,
" Sağlık Bakanlığı dışında bir kurumda çalıştıktan sonra, Sağlık Bakanlığı kadrosuna atanan ve birinci basamak sağlık hizmeti sunan bir birimde yeni görev alan sağlık personeli,
" Birinci basamak sağlık kurumu dışında herhangi bir sağlık kurumunda çalışırken, birinci basamak sağlık kuruluşuna yeni atanan sağlık personelidir.

Eğitime katılanların başarı düzeyleri eğitim öncesinde yapılan ön-test ve eğitim bitiminde yapılan son-testlerle değerlendirilmektedir. Ayrıca katılımcılara Eğitici Değerlendirme ve Genel Değerlendirme Formu doldurtularak, organizasyon, eğitimler ve eğitimciler hakkındaki görüşleri alınmaktadır. Eğitimlerini başarı ile tamamlayan katılımcılara, uyum eğitimini bitirdiklerine dair bir sertifika verilmektedir.

01.07.1995-30.06.1996 tarihleri arasındaki oniki aylık dönemde, söz konusu eğitimlerde toplam 5392 sağlık personeli eğitilmiştir. Eğitilen personelin I. ve II. Proje illerine ve mesleklere göre dağılımı Tablo-1'de verilmektedir.

TABLO 1-
Sağlık Projesi İllerinde Temmuz 1995-Haziran 1996 Döneminde
Hizmet İçi Eğitim Alan Sağlık Personelinin Mesleklere Göre Dağılımı

Uyum EÄŸitimi GeliÅŸtirme EÄŸitimi Toplam
Hekim 1.101 103 1.204
Ebe 1.841 72 1.913
HemÅŸire 964 31 995
Sağlık Memuru 708 30 738
Çevre Sağlığı Teknisyeni 144 30 174
DiÄŸer 112 256 368
Toplam 4.870 522 5.392

Eğitime katılanların bilgi düzeyleri, eğitim öncesinde yapılan öntest ve eğitim bitiminde yapılan sontestlerle değerlendirilmiştir. 1996 yılı içinde Sağlık Bakanlığı Sağlık Projesi Genel Koordinatörlüğü'nde Dr.Ercan BAL tarafından yapılan bir Çalışma'da Uyum Eğitimleri'nin katılımcıların bilgi düzeylerine olumlu bir etkisinin olup olmadığı değerlendirilmiş, bundan sonra düzenlenecek eğitimlerin planlanmasına da katkıda bulunmak hedeflenmiştir. Bu Çalışma; Eylül-Kasım 1995 tarihleri arasında Uyum Eğitimi alan 1.073 kişide yapılmıştır. 227 kişiye(% 21.15) ait bilgiler yetersiz veya eksik olduğu için araştırma kapsamına alınmamış, araştırma 846 kişinin (% 78.85) üzerinden yapılmıştır. Araştırma evreni, bu dönemde uyum eğitimi'ne alınan tüm sağlık personelidir. Araştırma önce-sonra düzenlemeli (before-after design) müdahale tipi bir araştırmadır. Bilgi düzeylerinin değerlendirilmesi için hazırlanan 50 soruluk test, katılımcılara eğitim başlamadan ve eğitim bitiminde uygulanmıştır. Alınan puanlardan 50 ve üzerinde alanlar "Başarılı" 49 ve altında alanlar ise "Başarısız" olarak değerlendirilmiştir.

Tablo 2
1 Eylül-31 Kasım 1995 Tarihleri Arasında
Sağlık Projeleri Kapsamında Uyum Eğitimi Alan Sağlık Personelinin
Ön Test Puanlarının Dağılımı


ÖNTEST PUANI SAYI %
20-29 26 3.1
30-39 123 14.5
40-49 286 33.8
50-59 285 33.7
60-69 107 12.6
70-79 18 2.1
80-89 1 0.1
TOPLAM 846 100.0


Öntestte alınan puanların çoğunluğu 40-60 puan arasında değişmekte dağılım normal dağılıma benzerlik göstermektedir. Öntest ortalaması 48.4, ortancası 48.0, minimumu 20.0, maksimumu 88.0 puandır(S.D. 10.2).

Tablo 3
1 Eylül-31 Kasım 1995 Tarihleri Arasında
Sağlık Projeleri Kapsamında Uyum Eğitimi Alan Sağlık Personelinin
Son Test Puanlarının Dağılımı


SONTEST PUANI SAYI %
30-39 1 0.1
40-49 11 1.3
50-59 69 8.2
60-69 204 24.1
70-79 328 38.8
80-89 158 18.7
90+ 75 8.9
TOPLAM 846 100.0


Kurs sonrasında yapılan sontestte katılımcıların puan ortalaması 73.2'e çıkmıştır, ortanca değer 74.0, minimum değer 30.0, maksimum değer 100.0 olarak gerçekleşmiştir(S.D. 11.1). Puanlar daha çok 60-80 arasında yer almakta ve dağılım normal dağılıma benzerlik göstermektedir.






Temel Sağlık Hizmetleri Uyum Eğitimleri öncesi ve sonrasında yapılan öntest ve sontest sonuçlarına göre,
Kurs Öncesi Başarı Hızı = % 48.6,
Kurs Sonrası Başarı Hızı = % 98.6,
Rölatif Etkililik = 2.0
Atfedilen Etkililik = 50.0
Etkililik Oranı = % 50.7 olarak bulunmuştur.

Tüm etkililiğin yalnızca eğitime bağlı olduğu kabul edildiğinde; eğitime katılmakla eğitim, teste göre bilgi düzeyini 2.0 kat artırmaktadır (Rölatif Etkililik = 2.0). Eğitimin başarıya olan etkisinin % 50.7 olduğu saptanmıştır (Etkililik Oranı % 50.7). Eğitim, eğitim öncesi başarısız olan her 100 katılımcıdan 50.0'sinin başarılı olmasını sağlamıştır (Atfedilen Etkililik = 50.0).

Temel Sağlık Hizmetleri Uyum Eğitimlerine katılan sağlık personelinin teste göre bilgi düzeyi yönünden başarılı olduğu, ilk testte başarılı olma boyutunun % 48.6'dan sontestte % 98.6'ya ulaştığı görülmektedir. Bu sonuçlar Temel Sağlık Hizmetleri Uyum Eğitimlerinin katılımcıların bilgi düzeylerini olumlu etkilediği görülmektedir.

Temel Sağlık Hizmetleri Uyum Eğitimleri katılımcıların bilgi düzeylerini olumlu etkilemiştir.

Kursun başarıya olan etkisinde yaş, cinsiyet, mezun olunan okul, meslek, çalışma süresi, ilde çalışma süresi, il, görev yeri gibi faktörlerin anlamlı bir etkisi yoktur.

SONUÇ

Sağlık Projeleri kapsamında 31 İl'de yapılmakta olan Uyum Eğitimleri sağlık personelinin ele alınan konulardaki bilgi düzeylerini yükseltmekte son derece yararlı olmuştur. Hedeflenen gruplara yönelik bu eğitimlere devam edilmeli ve bu genel amaç doğrultusunda sağlık personelinin hizmet içi eğitimlerini geçerli ve genel bir sistematik yapıya kavuşturup bu eğitimlerin sürekli bir biçimde kurumsallaştırılması öncelikli bir hedef olmalıdır. Mezuniyet sonrası dönemde gerçekleştirilen bu hizmet içi eğitimlerle mezuniyet öncesi eğitimlerin maliyet-etkililiği karşılaştırıldığında, hizmet içi eğitimlerin maliyeti yüksek ve bazı konularda etkililiğinin daha düşük olduğu bilinmektedir. Bu nedenle Uyum Eğitimleri'nde ele alınan konuların mezuniyet öncesi eğitimlerde daha ağırlıklı olarak ele alınması gerekmektedir. Eğitimlerin başarı ile sürdürülebilmesi için eğitimciler ve eğitim ortamlarında standardizasyona önem verilmelidir.

Eğitimlerin bilgi düzeyi yanında tutum ve davranışa sağladığı yararlarının da incelenmesi ile hizmete olumlu katkılarının boyutu özellikle değerlendirilmelidir. Böylelikle yapılan müdahale ile sağlık göstergelerindeki değişiklik de izlenebilecektir. Eğitimlerin bu yönlerden izlenmesi için Sağlık Projesi Genel Koordinatörlüğü bünyesinde İzleme Değerlendirme Bölümü kurulmuş ve bu amaca yönelik çalışmalarını sürdürmektedir.

Bu eğitim çalışmaları,Toplam Kalite Yönetimi mantığına uygun olarak; komitelerle, ekip anlayışı içinde, integre yaklaşımla, eğiticilerin ve eğitilenlerin kendini değerlendirdiği, eğitim kurumları ile işbirliği içinde, toplum katılımı yöntemleriyle, dolayısıyla sürecin her aşamasına hem iç müşteri hem de dış müşteri boyutunda katılımla sürdürülmüştür.

Eğitimlerle ilgili eğitim değerlendirme formları, eğitime katılan sağlık personeli ile yapılan yüzyüze görüşmeler, eğitimciler ve sağlık yöneticilerinin geribildirimleri ve yapılan izleme ve değerlendirme çalışmaları ışığında eğitimlerin; birinci basamak sağlık personelinin motivasyonunu olumlu yönde etkilediği, genellikle eğitim içeriğinin ihtiyaca cevap verdiği, ekip hizmeti anlayışının yerleşmesine yardımcı olduğu, yani hizmeti sunanın memnuniyetini sağladığı belirlenmiştir. Öte yandan hizmet sunumuna olumlu katkıları yoluyla sağlık göstergelerinde ve hizmet sunum kalitesinde iyileşmelere yol açacağı öngörüsü de hizmeti alanın yani dış müşterinin memnuniyetine neden olacaktır.

KAYNAKLAR
1. BAL, E. , Eylül-Kasım 1995 Tarihleri Arasında 30 Proje İli'ndeUyum Eğitimi Alan Sağlık Personeli Bilgi Düzeylerinin Değerlendirilmesi Araştırması, Hacettepe Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Ana Bilim Dalı, Ocak-1996.

2. BAL, E. , KÖSELİ, A. , ŞENER, S. , IŞIK, S. , Temel Sağlık Hizmetleri Hizmet İçi Eğitimleri Çalışması, Ağustos-1996.

3. GÜRKAN, T., BABADOĞAN, C. , Mikro Öğretim Yönteminin Hizmet İçi Eğitimde Kullanılması, Ankara 1995.

4. HAMZAOĞLU, O., Kasım 1992'de Ankara'da yapılan "İşyeri Hekimliği Sertifika Kursu"na Katılan Hekimlerin Kurs Öncesi ve Sonrası Bilgi Düzeylerinin Değerlendirilmesi Araştırması, Ankara - 1993.

5. Sağlık Bakanlığı Sağlık Projesi Genel Koordinatörlüğü "Birinci Sağlık Projesi İkinci Sağlık Projesi Bilgi Dokümanı", Ankara 31 Ağustos 1995.

6. Sağlık Bakanlığı Sağlık Projesi Genel Koordinatörlüğü "Hizmet İçi Eğitim Programı", Ankara, Ağustos 1995.

7. ÖZSARI, S.H., Sağlık Bakanlığının Birinci Basamak Sağlık Hizmetleri Sunumunda Kaliteyi Yükseltme Çalışmaları, Birinci Basamak Sağlık Hizmetlerinde Toplam Kalite Yönetimi Sempozyumu Ankara 24-25 Kasım 1995, Haberal Vakfı Yayınları, 1996