FORUM112

İçme ve kullanma sularının dezenfeksiyonundaki amaç sağlık açısından zararlı olabilecek patojen mikroorganizmaların etkisiz hale getirilmesidir. Dezenfeksiyon fiziksel ve kimyasal olarak ikiye ayrılır. Suların dezenfeksiyonunda bireysel olarak kullanılabilen çok sayıda yöntemn (kaynatma, iyot gibi) bulunmakta, ancak toplumsal amaçlı uygulamalarda genelde az sayıda dezenfeksiyon tekniği kullanılabilmektedir. Diğer dezenfeksiyon yöntemleri kısaca aşağıda açıklanmıştır:

Kaynatma: Su 100ºC?de yirmi dakika kaynatılmalıdır. Kaynayan su tatsız/yavan olur. Sudaki tatsızlığı ortadan kaldırmak için kullanılmadan önce havalandırılmalıdır. Özellikle kuyu sularında azotoksitler bulunabilmektedir; bunların yeni doğanlar methemoglobinemi ye neden olabileceği düşünülerek, kuyu suları kaynatmak yerine hızla ısıtılıp soğutulmalı (60ºC?ye kadar ısıtılıp hemen buzlu su içine konulabilir) ve bebek mamaları böyle sularla hazırlanmalıdır (bu şekilde sudaki azotlu bileşiklerin yoğunluğu artmamış olur). Genelde suyun kaynatılarak kullanılması hem ekonomik, hem de pratik bir yöntem değildir. Ancak özel durumlarda az miktarda sular için bu yöntemden yararlanılabilir.

İyot: Bir litre suya iki damla iyot damlatıp, yarım saat sonra kullanılması suyu dezenfekte eder. Fakat kokusu dolayısıyla kullanılması uygun olmayabilir.

Brom: Yüzme havuzlarının dezenfeksiyonu için kullanılabilir.

Bakırlı dezenfektanlar: Yüzme havuzlarının dezenfeksiyonu için kullanılabilir. Gözlerde yanma en sık rastlanılan yan etkisidir. Özellikle yosunları ve algleri yok etmek amacıyla kullanılmaktadır.

Basınçlı Isı: 0.7 atm/kg basınç altında 120ºC'de içme ve kullanma suyu dezenfeksiyonu sağlanabilir. Bu yöntem de az miktarda sular için kullanılabilir.

Kimyasal Dezenfektanlar

- Klor

- Klor + amonyak

- Klor + hipoklorit

- Klor + klor dioksit

- Klor + klor dioksit + amonyak nitrojen

- Hipoklorit

- Klor + hipoklorit + amonyak nitrojen

- Klor + klor dioksit + hipoklorit

- Ozon

Fiziksel Dezenfektanlar

- Ultraviyole Radyasyon

Ozon (O3): Ozon su arıtma tesislerinde kullanımdan hemen önce üretilir. Ozon jeneratörleri kuru oksijen veya havayı yüksek voltaja sahip elektrodların bulunduğu ortamdan geçirerek ozon üretirler. Ozon en güçlü dezenfektan ve oksidanlardan birisidir. Aktivitesinin son derece yüksek olmasına karşın çözünürlüğünün düşük olması kullanımını güçleştirmektedir. Ayrıca son derece korozif ve toksik olması nedeniyle işlenmesi sırasında da çeşitli sorunlara neden olabilir. Ozon dezenfeksiyon etkinliğinden ziyade oksidasyon amacıyla kullanılan bir bileşiktir (3).

Ultraviyole radyasyon (UV): UV fiziksel bir dezenfeksiyon yöntemidir ve cıva arklı lambalar aracılığı ile üretilir. Penetre olduğu mikroorganizmanın genetik materyalini etkileyerek canlıyı parçalar veya çoğalmasını engeller. İçme ve kullanma sularının dezenfeksiyonunda kullanımı sınırlıdır (3).

Kullanılacak dezenfeksiyon yönteminin seçimi sırasında dezenfekte edilecek suyun ve suyun dağıtımının yapılacağı şebeke sisteminin başlıca özellikleri hakkında bilgi sahibi olunmalıdır. Örneğin şebeke bütünlüğünün tam olduğu ve sürekli kontrol altında olduğu bölgelerde içme ve kullanma amacıyla yer altı suları dezenfekte edilecekse, seçilecek dezenfektanda aranılacak temel özellik birincil bakterisid etki olmalıdır. Ancak aynı bölgede yüzeyel su kaynakları kullanılıyorsa seçilecek dezenfektanın bakterisid etkinliğinin yanı sıra parazit ve virüslere karşı da etkili olması, ayrıca renk ve koku giderici etkinliğinin bulunması istenmelidir. Şebeke bütünlüğünün tam olmadığı, su kaçaklarının ve tesisat arızalarının yaygın olduğu bölgelerde ise estetik parametreler ikinci planda olmalı ve öncelikle birincil dezenfeksiyon etkinliği ve rezidüel koruyucu etkinliği yüksek dezenfektanlar seçilmelidir.

Dezenfektan Dezenfeksiyon Etkinliği Rezidüel koruma Dezenfeksiyon yan ürünleri oluşumu Renk giderici özelliği Koku giderici özelliği
Klor Ä°yi Ä°yi Normal miktarda Ä°yi Ä°yi
Kloraminler Orta-iyi Çok İyi Az miktarda Yok Çok iyi
Klor dioksit* Çok iyi Yok Normal miktarda İyi İyi
Ozon Çok iyi Yok Az miktarda Mükemmel Mükemmel
Ultraviyole Ä°yi Yok Yok Yok Yok

* Klor dioksit Avrupa?da rezidüel koruma için kullanılmaktadır.

Yine dezenfektan seçiminde dikkate alınması gereken ?dezenfeksiyon yöntemlerinin başlıca avantaj ve dezavantajları? aşağıda özetlenmiştir.

1) Kloraminler

a) Avantajları

i) Rezidüel koruma yeteneği çok iyidir (bu nedenle özellikle gelişmekte olan ülkelerin sorunlarından biri olan su dağıtım sistemlerinin güvenli olmaması, karışım riski durumlarında güvenle kullanılabilecek bir dezenfektan olması)

ii) Tat ve koku kontrolü iyidir.

iii) Suya tat ve koku katma özelliği klordan daha düşüktür.

iv) Trihalometan ve haloasetik asit oluşumunun az olması

v) Bromürü bromine okside etmez ve sonuçta braminatlı yan ürünler meydana gelmez.

vi) Dağıtım sistemlerinde biyolojik birikimin az olması

b) Dezavantajları

i) Okside etme yeteneği serbest klora göre daha düşüktür.

ii) Sağlık etkileri tam olarak bilinmeyen dezenfeksiyon yan ürünleri oluşumu

iii) Doğrudan çeşme suyu kullanan diyaliz makinelerinde çeşme suyunda bulunan klor hastanın dolaşımına geçerek eritrositleri okside etmektedir.

iv) Yüksek dozda klor gözlerde irritasyona neden olabilmektedir.

v) Gerekli temas süresi uzundur.

vi) Virüs ve parazitler üzerindeki etkileri yeterince incelenmemiştir.

vii) Amonyak oluşumuna bağlı olarak dağıtım sistemlerinde alglerin büyümesi indüklenebilir.

viii) İçerdiği amonyak nedeniyle akvaryumlardaki balıklara zarar verebilir.

2) Klor dioksit

a) Avantajları

i) Virüsit etkisi çok yüksektir.

ii) Klorinatlı amin oluşumuna neden olmaz.

iii) Trihalometan oluşumuna neden olmaz, trihalometan prokürserlerini (%30 kadar) parçalar.

iv) Tat ve koku sorunlarına neden olan fenolleri parçalar.

v) Dezenfeksiyon yan ürünleri oluşumu daha azdır.

vi) Giardia ve Cryptosporidiumlara karşı son derece etkilidir.

vii) Klorla karşılaştırıldığında Giardiaları 5 kat daha hızlı inaktive eder.

viii) Demir ve manganezi hızla okside ederek ortamdan uzaklaştırılmasını sağlar.

ix) Bromid ile reaksiyona girmediğinden bromat veya diğer bromatlı yan ürün meydana getirmez.

x) Uygun şartlar sağlandığında suyun bulanıklığını azaltır.

xi) Dezenfeksiyon etkinliğini etkileyen tek parametre pH?dır, o da kısmen etkiler.

xii) Manganaz oksidasyonuna neden olur, klora dirençli bazı mikroorganizmaların varlığında ilk alternatiftir.

b) Dezavantajları

i) Doğal organik maddelerle etkileşerek inorganik yan ürünler oluşumuna neden olur (klorit ve daha az miktarda klorat iyonları)

ii) Rezidüel etkinliği yok denilebilir, çünkü suda kısa sürede uçarak buharlaşır.

iii) Nadiren diğer dezenfektanlarda görülmeyen koku ve tat ortaya çıkabilir.

iv) Kullanıma hazır hale getirmek için özel ekipman gerekir.

v) İşletme maliyeti yüksektir.

3) Ozon

a) Avantajları

i) Virüsit etkisi çok yüksektir.

ii) Dezenfeksiyon ve oksidasyon için gereken temas süresi kısadır.

iii) Klorlamaya bağlı oluşan dezenfeksiyon yan ürünlerinin hiç birisi oluşmaz.

iv) Uygun şartlar sağlandığında suyun bulanıklığını azaltır.

v) Giardia ve Cryptosporidiumlara karşı son derece etkilidir (Cryptosporidium için daha yüksek dozlarda kullanılmalıdır).

vi) Tat ve kokunun giderilmesinde etkilidir.

b) Dezavantajları

i) Çeşitli dezenfeksiyon yan ürünleri oluşur (aldehitler, ketonlar, karboksilik asitler, bromoform gibi bromatlı trihalometanlar, brominatlı asetik asit, bromat (bromid varlığında), kuinolonlar, peroksitler)

ii) Sekonder dezenfektan kullanılan durumlarda trihalometan oluşumu artar.

iii) Rezidüel koruma sağlamaz (bu nedenle su dağıtım sistemi güvenli olmayan gelişmekte olan ülkeler için uygun bir dezenfeksiyon yöntemi olarak kabul edilmez).

iv) Meydana gelen dezenfeksiyon yan ürünleri, dezenfeksiyon işlemi sırasında azaltılamadığından ilave düzenlemeler yapılmalıdır (granüler aktiviteli karbon filtreleri gibi).

v) Kurulum maliyeti yüksek olduğundan küçük işletmeler tarafından kullanılamaz.

vi) Ozon, kompleks organik bileşikleri parçalayarak küçük bileşikler haline getirdiğinden sudaki mini canlılar için besin ortamı sağlar.

4) Ultraviyole radyasyon

a) Avantajları

i) Kimyasal madde kullanılmadığından, kimyasal maddelerin kullanımına ait sorunlar olmaz (taşıma, depolama, işleme gibi)

ii) Dezenfeksiyon yan ürünleri oluştuğu saptanmamıştır.

iii) Birçok virüs, spor ve kisti inaktive edebilir.

iv) Cryptosporidiuma karşı etkilidir.

b) Dezavantajları

i) Rezidüel koruma sağlamaz

ii) İşletme gideri yüksektir.

iii) Kurulum maliyeti yüksektir

iv) Enerji tüketimi yüksektir.

v) Tüm su kaynaklı mikroorganizmalara etkinliği konusunda yeterli bilgi yoktur.

vi) Reovirüs ve rotavirüslere karşı etkinliği çok düşüktür.

vii) UV sonucu üreme yeteneği kaybolan mikroorganizmalar zamanla tekrar eski hallerine dönebilirler (foto-reaktiasyon).

viii) Etkinliğinin ölçülmesi güçtür.

ix) Suyu istenilen kaliteye getirebilmek için ilave dezenfektanlar gerekebilir.

x) Oksidasyon özelliği yoktur.

xi) Tat ve koku kontrolü yapmaz.

xii) Kullanılan cıvalı lambalar daha sonra içme suyu ve çevre kirliliğine neden olabilir.

KAYNAK: OĞUR R, TEKBAŞ ÖF, HASDE M. KLORLAMA REHBERİ (İÇME VE KULLANMA SULARININ KLORLANMASI). Ankara, 2005. ISBN: 1302-0471